Nội dung chính
Không có quốc gia phát triển nào coi việc tổ hợp nhiều môn là giải pháp tối ưu cho tuyển sinh THPT. Thay vào đó, xu hướng toàn cầu là giảm số môn thi, tập trung vào các môn cốt lõi để giảm áp lực và nâng cao chất lượng giáo dục.
Lý do nên giới hạn số môn thi ở 2‑3
Quyết định của Bộ Giáo dục và Đào tạo về phương thức tuyển sinh vào lớp 10 không quy định cụ thể môn thứ ba, cho phép các địa phương tự do lựa chọn. Trong bối cảnh số lượng học sinh ngày càng tăng sau sáp nhập hành chính, các sở GD‑ĐT cần đổi mới tư duy, hướng tới một mô hình tuyển sinh linh hoạt, phù hợp với thực tiễn và mục tiêu phát triển nhân lực của đất nước.
Giai đoạn tiểu học và trung học cơ sở là nền tảng kiến thức cơ bản, trong khi THPT được xem là thời kỳ định hướng nghề nghiệp. Vì vậy, việc đánh giá chỉ qua 2‑3 môn cốt lõi (Toán, Ngữ văn và tùy chọn Tiếng Anh) đã đủ để sàng lọc năng lực nền tảng, đồng thời giảm thiểu áp lực học thêm và chi phí cho các gia đình.
Các môn thi đề xuất và mục tiêu đánh giá
Môn Toán
Đánh giá tư duy logic, khả năng giải quyết vấn đề và nền tảng cho các kỹ năng số, AI, chuyển đổi số trong thời đại công nghệ.
Môn Ngữ văn
Kiểm tra khả năng diễn đạt, giao tiếp và hiểu biết về giá trị văn hoá Việt Nam, yếu tố quan trọng trong môi trường đa dạng ngày nay.
Môn Tiếng Anh (tùy chọn)
Với xu hướng hội nhập quốc tế và dự án đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ học thứ hai trong trường học (đề án 2025), môn này giúp học sinh sẵn sàng cho giao tiếp toàn cầu.
Tác hại của việc thi quá nhiều môn
Khi số môn thi tăng, học sinh, giáo viên và phụ huynh thường rơi vào “học để thi”, làm suy giảm mục tiêu giáo dục toàn diện. Áp lực xã hội tăng lên, dẫn đến hiện tượng học thêm tràn lan, chi phí gia tăng và bất bình đẳng giữa các trường.
Hơn nữa, mô hình “học gì thi nấy” cũ kỹ khiến các trường yếu kém ở vùng sâu vùng xa mất cơ hội cạnh tranh, trong khi các trường mạnh có lợi thế lớn.
Kinh nghiệm quốc tế – Những mô hình thực tiễn
Các nước như Phần Lan, Pháp, Anh, Đức không áp dụng kỳ thi chung đa môn ở đầu cấp. Họ kết hợp đánh giá quá trình học tập và tư vấn hướng nghiệp, cho phép học sinh vào THPT mà không phải qua rào cản thi cử nghiêm ngặt.
Ở Nhật Bản và Hàn Quốc, kỳ thi đầu cấp chỉ bao gồm Toán‑Ngữ văn‑Ngoại ngữ (và có thể thêm một môn khoa học). Mục tiêu vẫn là đo năng lực cơ bản, không tạo ra gánh nặng môn học quá đa dạng.
Ngược lại, Singapore và Trung Quốc vẫn duy trì kỳ thi đa môn, dẫn đến áp lực cao và bất bình đẳng vùng miền. Thậm chí Trung Quốc đang có xu hướng giảm số môn thi để giảm áp lực.
Kiến nghị cho hệ thống giáo dục Việt Nam
1. Giới hạn tuyển sinh lớp 10 ở 2‑3 môn cốt lõi (Toán, Ngữ văn, Tiếng Anh tùy chọn).
2. Kết hợp xét tuyển dựa trên học bạ và thành tích học tập để giảm phụ thuộc vào điểm thi.
3. Đẩy mạnh định hướng nghề nghiệp và tư vấn cá nhân ngay sau khi học sinh vào lớp 10.
4. Học các môn không thi cần được củng cố trong suốt năm học, không chỉ tập trung vào kỳ thi.
Việc chuyển sang mô hình này không chỉ giảm áp lực cho học sinh mà còn nâng cao chất lượng giảng dạy, tạo môi trường học tập nhân văn và bền vững.
Kinh nghiệm quốc tế đã chứng minh: tuyển sinh không cần đa môn để đạt hiệu quả.
Trong năm học 2025‑2026, một số địa phương (TP HCM, Đà Nẵng…) đã áp dụng mô hình 3 môn thi (Toán, Ngữ văn, Tiếng Anh). Ngược lại, Sơn La dự định tổ chức thi 8 môn, điều này cần xem xét lại để tránh tạo ra bất lợi cho học sinh và nhà trường.
*Bài viết phản ánh quan điểm cá nhân của tác giả.
TS Đặng Tự Ân – Giám đốc Quỹ Hỗ trợ Đổi mới Giáo dục Việt Nam