Nội dung chính
Vào ngày 21/1/1968, một chiếc B-52G mang 4 quả bom nguyên tử đã mất kiểm soát và rơi xuống băng vịnh North Star, Greenland, gây ra thảm họa phóng xạ quy mô lớn.
Bối cảnh và nguyên nhân
Chiếc oanh tạc B-52G mang mã hiệu HOBO‑28 đang thực hiện nhiệm vụ tuần tra hạt nhân trong chiến dịch bí mật “Chrome Dome”. Nhiệm vụ này nhằm duy trì lực lượng phản ứng hạt nhân trên không, sẵn sàng đáp trả nếu Mỹ bị tấn công. Khi bay vòng quanh căn cứ không quân Thule, một thành viên phi hành đoàn phát hiện mùi khói cao su. Nguyên nhân: đệm mút đặt trên lỗ thoát khí nóng đã bắt lửa, tạo ra đám cháy không kiểm soát trong buồng lái.
Diễn biến tai nạn
Phi hành đoàn cố gắng dập tắt ngọn lửa, nhưng hệ thống điện đã ngừng hoạt động và buồng lái ngập khói. Họ yêu cầu hạ cánh khẩn cấp tại Thule, nhưng không kịp. Máy bay lao xuống băng với tốc độ khoảng 900 km/h, tạo ra vết sẹo dài 700 m, rộng 160 m trên mặt băng. Trong bảy thành viên, sáu người nhảy dù thành công; thành viên thứ bảy tử vong do chấn thương đầu khi cố gắng thoát ra.
Va chạm mạnh đã kích hoạt các khối thuốc nổ trên bom, nhưng không gây nổ hạt nhân. Thay vào đó, vật liệu phóng xạ (plutonium và uranium) được phát tán rộng rãi, ô nhiễm băng và không khí xung quanh.
Hậu quả phóng xạ và môi trường
Vùng băng bị ô nhiễm được ghi nhận có vết màu đen dài 700 m. Các đội thu thập mảnh vỡ và tấn công băng nhiễm xạ đã phải làm việc trong điều kiện nhiệt độ dưới –60 °C. Các mẫu thu thập cho thấy mức độ plutonium vượt ngưỡng an toàn, khiến khu vực trở thành “vùng phi hạt nhân” tạm thời.
Washington ban đầu muốn để máy bay chìm xuống đáy vịnh, nhưng Đan Mạch yêu cầu thu hồi toàn bộ máy và băng nhiễm xạ. Cuộc dọn dẹp mang tên “Crested Ice” được triển khai nhanh chóng; mảnh vỡ được chuyển tới nhà máy Pantex (Texas) và băng nhiễm xạ được đóng thùng thép và vận chuyển tới cơ sở Savannah River (South Carolina).
Cuộc điều tra và các bí mật liên quan
Vụ tai nạn đã phơi bày việc Mỹ thường xuyên triển khai máy bay mang vũ khí hạt nhân trên không gian Greenland – một khu vực Đan Mạch đã tuyên bố là “vùng phi hạt nhân” từ năm 1957. Tài liệu giải mật năm 1995 cho thấy Thủ tướng Đan Mạch H.C. Hansen đã ngầm cho phép Mỹ đặt vũ khí hạt nhân trên đảo qua thư tay.
Quân đội Mỹ đã lưu trữ ít nhất 48 đầu đạn hạt nhân tại căn cứ Thule (1958‑1965). Sau vụ rơi, 2008 BBC công bố rằng một trong bốn quả bom chưa được thu hồi, vì đã rơi vào lớp băng và chìm xuống đáy biển. Các chiến dịch trục vớt bằng tàu ngầm không thành công.
Một số chuyên gia cho rằng vật liệu hạt nhân còn lại có thể vẫn nằm sâu dưới đáy vịnh, tuy nhiên Viện Nghiên cứu Quốc tế Đan Mạch (2009) khẳng định không có quả bom nào bị mất, và các hoạt động tìm kiếm nhằm truy vết uranium‑235 trong tầng thứ cấp.
Di sản và bài học
Người tham gia dọn dẹp đã báo cáo các vấn đề sức khỏe: lão hóa sớm, mệt mỏi, bệnh ngoài da và suy giảm hệ miễn dịch. Dù các cuộc điều tra không thể xác định mối liên hệ trực tiếp với phơi nhiễm phóng xạ, vụ việc vẫn là minh chứng cho rủi ro của việc triển khai vũ khí hạt nhân trên không.
Ngày nay, vụ rơi B-52 Greenland được xem là một trong những sự kiện quan trọng trong lịch sử Chiến tranh Lạnh, nhấn mạnh tầm quan trọng của quản lý an toàn hạt nhân và minh bạch quốc tế.
Phạm Giang (Theo New World, Eurasian Times)