Nội dung chính
Trong thời đại số, AI mang lại sức mạnh vô song, nhưng không thể thay thế những giá trị cốt lõi của con người.
AI và nỗi lo của thế hệ trẻ
Trong những năm gần đây, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) đã xâm nhập sâu vào mọi khía cạnh của cuộc sống – từ học tập, làm việc cho tới cách chúng ta giao tiếp. Song song với tốc độ phát triển, một nghịch lý đáng suy ngẫm đang nổi lên: càng có nhiều công cụ thông minh, người trẻ càng cảm thấy áp lực, lo sợ bị bỏ lại phía sau.
Trong các buổi tư vấn hướng nghiệp tại Đồng Nai, TPHCM và Đắk Lắk, học sinh lớp 11‑12 thường đặt câu hỏi: “Khi ra trường, nghề này còn tồn tại không?” hay “AI viết nhanh hơn, vẽ nhanh hơn, làm báo cáo nhanh hơn, chúng em còn cơ hội gì?”.
The World Economic Forum (WEF) dự báo vào năm 2025, 44% các kỹ năng nghề nghiệp hiện nay sẽ thay đổi trong vòng 5 năm tới. Nielsen Việt Nam 2024 cho biết gần 70% người trẻ thừa nhận cảm thấy áp lực vì sợ tụt hậu so với bạn bè cùng trang lứa.
Khảo sát của Trường Đại học Bình Dương (300 học sinh lớp 12, năm học 2024‑2025) cho thấy: 72% lo sợ chọn sai ngành vì “công nghệ thay đổi quá nhanh”; 64% cho rằng AI làm tăng độ cạnh tranh trong thị trường việc làm; 57% lo không đủ khác biệt để tồn tại. Các con số này phản ánh một xu hướng chung: thế hệ trẻ đang trải qua những “báo động mềm” – lo lắng về tương lai và vị trí của bản thân trong môi trường số.
Năng lực nào AI không thể thay thế?
AI vượt trội về tốc độ và khả năng xử lý dữ liệu, nhưng vẫn còn hạn chế ở các khía cạnh mang tính con người: sự thấu cảm, trực giác, bản lĩnh, đạo đức và sáng tạo độc đáo. Tại tọa đàm “Tương lai việc làm Việt Nam 2030”, lãnh đạo một doanh nghiệp công nghệ nhấn mạnh: “Chúng tôi không lo thiếu người biết sử dụng AI, mà lo thiếu những người có tư duy và nhân cách để sử dụng AI một cách đúng đắn”.
Ba năng lực “phi công nghệ” đang trở thành tài sản quý giá:
- Giao tiếp và truyền cảm hứng: Khả năng kết nối, lắng nghe và thuyết phục trong môi trường đa văn hoá.
- Tư duy sáng tạo: Ý tưởng mới, cách giải quyết vấn đề mà thuật toán chưa thể mô phỏng.
- Đạo đức nghề nghiệp: Quy tắc và trách nhiệm khi áp dụng công nghệ, đảm bảo công bằng và bền vững.
Vai trò mới của giảng viên trong kỷ nguyên số
Giảng viên không còn chỉ là “bộ nhớ biết nói”. Khi sinh viên có thể truy cập câu trả lời từ AI bất kỳ lúc nào, họ cần những giá trị mà máy móc không thể cung cấp: tư duy phản biện, đạo đức và định hướng phát triển cá nhân.
Những nhiệm vụ then chốt của người thầy hiện đại:
- Người dẫn đường: Hướng dẫn cách học, cách đặt câu hỏi đúng, và cách chọn lọc thông tin trong môi trường số nhiễu loạn.
- Người giữ “kỷ luật trí tuệ”: Rèn luyện kiên nhẫn, khả năng phân tích bằng chứng và tôn trọng quy trình suy nghĩ.
- Người kiến tạo trải nghiệm thực tiễn: Đưa sinh viên vào các dự án thực tế, hợp tác với doanh nghiệp, và mô phỏng tình huống nghề nghiệp.
Chiến lược đổi mới giáo dục đại học
Để không bị tụt lại trước làn sóng công nghệ, các trường đại học cần thực hiện những thay đổi căn bản:
- Xác định AI là công cụ hỗ trợ, không phải “người học thay”: Giảng viên hướng dẫn sinh viên sử dụng AI một cách có kiểm soát, đồng thời yêu cầu phân tích, phản biện sâu để bảo vệ tư duy độc lập.
- Chuyển đổi phương pháp dạy học: Từ “truyền đạt” sang “khơi mở” – tăng cường hoạt động nhóm, thảo luận, dự án thực tiễn và các bài tập phản biện.
- Xây dựng môi trường học tập giàu cảm hứng: Khuyến khích thử nghiệm, chấp nhận sai lầm, coi trọng nỗ lực cá nhân và kết nối doanh nghiệp ngay từ năm học đầu tiên.
Những cải tiến này không chỉ giúp sinh viên phát triển các năng lực “phi công nghệ”, mà còn tạo ra thế hệ người lao động có khả năng tận dụng AI một cách có trách nhiệm và sáng tạo.
AI đang thay đổi mạnh mẽ thế giới, nhưng không thể thay thế vai trò của người thầy, cũng như nhân cách và trí tưởng tượng của con người. Khi thông tin đa chiều dễ gây nhiễu loạn, giảng viên đại học chính là điểm tựa tinh thần, người khơi dậy sự tự tin và bảo vệ những giá trị nhân văn cốt lõi của thế hệ trẻ.
Hà An