Điều 256a BLHS 2025: Xử lý sử dụng ma túy và các mâu thuẫn pháp lý

Điều 256a của Bộ luật Hình sự sửa đổi 2025 mở ra một khung pháp lý mới nhằm xử lý nghiêm các trường hợp sử dụng trái phép chất ma túy trong giai đoạn cai nghiện.

Bối cảnh pháp lý

Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017 và có hiệu lực từ 1/1/2018, đã được cập nhật thêm một điều mới – Điều 256a – có hiệu lực từ 1/7/2025. Điều này đồng thời phản ánh cam kết của Nhà nước trong việc giảm thiểu việc tái sử dụng ma túy và tăng cường quản lý trật tự xã hội.

Nội dung Điều 256a

Điều 256a quy định:

• Phạm tội sử dụng trái phép chất ma túy trong các trường hợp: đang trong thời hạn cai nghiện tự nguyện hoặc bắt buộc, đang trong thời hạn quản lý sau cai nghiện, hoặc trong vòng 2 năm kể từ khi tự ý chấm dứt cai nghiện.
• Hình phạt: tù từ 2 đến 3 năm; tái phạm từ 3 đến 5 năm.

So sánh với Điều 32 Luật phòng, chống ma túy

Điều 32 của Luật phòng, chống ma túy (hiệu lực 1/1/2022) quy định biện pháp hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc cho người nghiện từ 18 tuổi trở lên trong các trường hợp:

• Không đăng ký, không thực hiện hoặc tự ý chấm dứt cai nghiện.
• Trong thời gian cai nghiện tự nguyện bị phát hiện sử dụng trái phép chất ma túy.
• Trong thời gian quản lý sau cai nghiện mà tái nghiện.

Mâu thuẫn pháp lý nổi bật

Qua phân tích, chúng tôi nhận thấy hai điểm mâu thuẫn chính:

1. Thuật ngữ “thời gian” vs “thời hạn”. Điều 32 dùng “thời gian” trong khoản 4, trong khi các khoản khác của Luật phòng, chống ma túy và Điều 256a dùng “thời hạn”. Sự không đồng nhất này gây khó khăn cho người thực thi pháp luật trong việc xác định phạm vi áp dụng.
2. Trùng lặp yếu tố định tội. Cả Điều 256a và Điều 32 đều quy định xử lý người đang trong giai đoạn cai nghiện nhưng lại áp dụng các hình thức khác nhau (hình sự vs hành chính). Điều này dẫn đến việc một người có thể đồng thời bị khởi tố hình sự và bị đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc, hoặc chỉ một trong hai tùy theo quan điểm.

Quan điểm thực tiễn

Trong thực tiễn, hai quan điểm thường xuất hiện khi xét xử các trường hợp như:

• Đối tượng A bị bắt quả tang tàng trữ một gói ma túy và đồng thời có kết quả xét nghiệm dương tính. Một số chuyên gia cho rằng A có thể bị khởi tố đồng thời về tội “Tàng trữ trái phép chất ma túy” và “Sử dụng trái phép chất ma túy”.
• Khác lại, theo nguyên tắc có lợi cho người phạm tội, nếu hành vi tàng trữ và sử dụng xảy ra trong cùng một thời điểm, A có thể chỉ bị khởi tố về tội nặng hơn – “Tàng trữ trái phép chất ma túy” – dựa trên quy định tại Điều 249 BLHS sửa đổi 2025.

Đề xuất giải pháp

Để tránh sự không thống nhất trong áp dụng pháp luật, chúng tôi đề nghị:

• Ban hành hướng dẫn chi tiết từ Trung ương, làm rõ mối quan hệ giữa Điều 256a BLHS và Điều 32 Luật phòng, chống ma túy, đặc biệt về việc lựa chọn hình thức xử lý (hình sự hay hành chính) trong các trường hợp cụ thể.
• Chuẩn hoá thuật ngữ “thời hạn” trong toàn bộ văn bản pháp luật liên quan đến ma túy, nhằm giảm thiểu hiểu lầm.
• Xây dựng quy trình quyết định “có lợi cho người phạm tội” khi cùng lúc tồn tại hai hành vi (tàng trữ và sử dụng), đảm bảo tính công bằng và đồng nhất.

Việc thống nhất hướng dẫn sẽ giúp các cơ quan điều tra, công tố viên và tòa án áp dụng pháp luật một cách nhất quán, đồng thời bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị xử lý.

Hoàng Trang (VKSND khu vực 11, tỉnh Phú Thọ)